Home ԳԼԽԱՒՈՐ ԼՈՒՐԵՐ Դարձեալ «Լրջանալու Պահը»

Դարձեալ «Լրջանալու Պահը»

by MassisPost

harut portraitՅԱՐՈՒԹ ՏԷՐ ԴԱՒԻԹԵԱՆ

Շատ անգամներ գրած ենք պատմութիւնէն դասեր քաղելու անհրաժեշտութեան մասին, բերելով օրինակներ հայ թէ օտար պատմութիւնէն եւ պատշաճեցնելով զանոնք մերօրեայ անցուդարձերուն: Այս յօդուածով հեռուն պիտի չ’երթանք: Միայն 23 տարիներ, եւ կարճ բայց 20 արտատպումներ կատարելով Հայաստանի Ա. նախագահ՝ Լեւոն Տէր Պետրոսեանի Սեպտեմբեր 26, 1997-ի մամլոյ ասուլիսէն, ատոր յաջորդած՝ «Պատերազմ, Թէ՞ Խաղաղութիւն. Լրջանալու Պահը» յօդուածէն եւ Փետրուար 3, 1998-ի իր հրաժարականի խօսքէն: Ապա պիտի տանք մեր հակիրճ խորհրդածութիւնները, եզրակացութիւնները վերապահելով ընթերցողին:

*********

Յաջորդ սերնդի եւ յաջորդ բոլոր սերունդների գաղափարախօսութիւնը պէտք է լինի մեր պետականութեան ամրապնդումը, մեր ժողովրդի բարգաւաճումը եւ մեր երկրի ծաղկումը:

Մենք պէտք է ձգտենք խաղաղութեան, բայց խաղաղութեան ձգտելու ամենահիմնական կռուաններից մէկն էլ բանակի հզօրութիւնն է, ռազմական ուժը, որը ես դիտում եմ ոչ թէ որպէս պատերազմի գործօն, այլ՝ խաղաղութեան գործօն:

Այո, ես գտնում եմ, եթէ ազգը չի կարողանում ճիշդ գնահատել իր ուժերը, ոչ միայն ազգը, այլեւ մարդը, այդ ազգն ու այդ մարդը կարող են մատնուել խայտառակ վիճակների, ինչպէս մենք տեսնում ենք ամէն քայլափոխի:

Մեր հաշւումներով, վերջին հինգ տարիների ընթացքում, Ատրպէյճանը ստացել է կրկնակի, եռակի անգամ աւելի շատ զէնք, տեխնիկա եւ զինամթերք, քան Հայաստանը: Անցած պատերազմների ընթացքում Ատրպէյճանը իր այդ ձեռք բերած տեխնիկայի, զինամթերքի, զէնքի հիմնական մասը սպառել է, մաշեցրել է: Այսօր ես գտնում եմ, կայ հաւասարակշռութիւն, եւ եթէ այդպէս չլինէր, եթէ Ատրպէյճանը այսօր էլ ունենար այդ կրկնակի գերակշռութիւնը, վստահ եմ, նա վաղուց պատերազմի վերսկսած կը լինէր:

Եթէ դուք մտածում էք, որ այս պայմաններում, Ղարաբաղի հարցի չլուծուածութեան պայմանում առաջին հերթին, շրջափակումների պայմաններում Հայաստանը կարող է դառնալ նորմալ երկիր, Հայաստանի ժողովուրդը կարող է ապրել այնպէս, ինչպէս Եւրոպայի ժողովուրդներն են ապրում, դա նշանակում է դուք Խորենացի չէք կարդացել:

Ի՞նչ է միջազգային հանրութիւնը թոյլ է տալու, որ 20 կամ 30 տարի պահպանուի՞ այս վիճակը: Սա բացառուած է եւ միջազգային հանրութիւնը կը գտնի ձեւեր, միջոցներ այնքան խեղճացնելու մեզ, որ ոչ միայն չկարողանանք ձեռք բերել այն ինչ որ այսօր կարող ենք ձեռք բերել փոխ-զիջումների ճանապարհով, այլ շատ աւելի վատ վիճակի մէջ ընկնել:

Փաթեթային (լուծումը) ենթադրում էր, որ միաժամանակ լուծւում են եւ գրաւուած տարածքների վերադարձման հարցը, բացի Լաչինի շրջանից եւ խաղաղարար ուժերի տեղադրումը ղարաբաղա-ատրպէյճանական սահմանին, եւ շրջափակումների վերացումը, եւ փախստականների վերադարձը իրենց բնակավայրերը, եւ բուֆերային ու անջատիչ, ոչ թռիչքային գօտիների ստեղծումը Ղարաբաղի ու Ատրպէյճանի սահմանում: Դրանք չափազանց լայն գօտիներ են: Սա փաթեթային լուծման մի մասն էր: Միւս մասը Ղարաբաղի կարգավիճակի ճշդումն է: Սա լուծման մէկ մեթոդոլոգիան է եւ, կրկնում եմ, գաղտնիք չեմ բացի, եթէ ասեմ, որ առաջին անգամ համանախագահները ներկայացրել էին նման փաթեթային լուծման ծրագիր: Առաջին մասի նկատմամբ, ըստ էութեան, ոչ ոք լուրջ տարաձայնութիւններ չունէր, երկրորդը՝ կարգավիճակը, կտրականապէս մերժելի էր Ղարաբաղի համար եւ նոյնքան կտրականապէս մերժուեց Ատրպէյճանի կողմից:

Սեպտեմբեր 26-ին, իմ մամլոյ ասուլիսը, աւելի ճիշդ՝ ասուլիսի Ղարաբաղին նուիրուած հատուածը մամուլում եւ ընդդիմութեան կազմակերպած հաւաքներում բուռն կրքերի բորբոքման առիթ տուեց: Ինձ համար դա անակնկալ չէր: Անակնկալը բանավէճի որակն էր, իսկ պարզ ասած՝ բանավէճի իսպառ բացակայութիւնը: Խոստովանում եմ, ես չհասայ իմ նպատակին, այն է մամուլում եւ հրապարակային ժողովներում լուրջ բանավէճ ծաւալել հայ ժողովրդի առջեւ ծառացած ամենակնճռոտ խնդրի՝ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան կարգաւորման հնարաւոր ուղիների շուրջ: Ընդդիմութեան արձագանքը դուրս չեկաւ հայհոյանքի, վերագրումների, պիտակաւորումների ու խեղաթիւրումների շրջանակից: Չարուեց ոչ մի բանական առաջարկ, չներկայացուեց ոչ մի այլընտրանքային ծրագիր, չբերուեց ոչ մի հակափաստարկ:

Երբ Արցախը վտանգի մէջ էր, երբ հակառակորդն ընդհուպ մօտեցել էր Գանձասարին, նրանցից (խօսքը Կինոյի տանը հաւաքուած 500 ընդդիմադիրներու մասին է. ՅՏԴ) ոչ ոք չարձագանգեց Վազգէն Սարգսեանի կոչին ու չմիացաւ մահպարտների գնդին: Ուրիշի արեան գնով փառք որոնողներից ու հերոս ձեւացողներից մեր ժողովուրդը պէտք է որ կուշտ լինի:

Ղարաբաղին եւ Հայաստանին ձեռնտու չէ հարցի չկարգաւորուած վիճակը, որովհետեւ դա զգալիօրէն խոչնդոտում է Հայաստանի, հետեւաբար նաեւ Ղարաբաղի տնտեսական զարգացմանը, բարդութիւններ ստեղծում միջազգային հանրութեան եւ մանաւանդ հարեւան երկրների հետ յարաբերութիւններում, որոնք կարող են ճակատագրական նշանակութիւն ունենալ:

Ղարաբաղի հարցի լուծման միակ տարբերակը փոխզիջումն է, որը նշանակում է ոչ թէ մի կողմի յաղթանակ եւ միւսի պարտութիւն, այլ հակամարտութեան յագեցման վիճակում ձեռքբերուած հնարաւոր համաձայնութիւն:

Փոխզիջման մերժումը եւ մաքսիմալիզմը (առաւելագոյնը եւ ոչ թէ հնարաւորը ձեռքբերելու ձգտումը) Ղարաբաղի իսպառ կործանման եւ Հայաստանի վիճակի վատթարացման ամենակարճ ճանապարհն է:

Արկածախնդիրների ուղին տանելու է դէպի անխուսափելի պարտութիւն: Մենք մի անգաամ արդէն , Ստամպուլը արեան ծով դարձնելով, կորցրել ենք Արեւմտահայաստանը, իսկ մի այլ անգամ՝ պահանջելով Սեւրի դաշնագրով գծուած տարածքները, կորցրել ենք Արեւելահայաստանի կէսը:

Այն, ինչ մերժում ենք այսօր, ապագայում խնդրելու, բայց չենք ստանալու, ինչպէս բազմիցս եղել է մեր պատմութեան մէջ:

Պէտք է իրատես լինել եւ հասկնալ, որ միջազգային հանրութիւնը երկար չի հանդուրժելու Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ ստեղծուած իրադրութիւնը, քանի որ այն սպառնում է տարածաշրջանային համագործակցութեանն ու անվտանգութեանը, ինչպէս նաեւ Արեւմուտքի նաւթային շահերին: Վաղ թէ ուշ կողմերին պարտադրուելու է կարգաւորման մի փոխզիջումնային ծրագիր, որը լինելու է ոչ թէ հարցի իրաւական, այլ քաղաքական լուծում: Ո՛չ Ատրպէյճանը, ո՛չ էլ Ղարաբաղն ու Հայաստանը խուսափել չեն կարողանալու:

Փոխզիջումն ընտրութիւն չէ լաւի ու վատի միջեւ, այլ վատի ու վատթարի միջեւ, այսինքն՝ փոխզիջումն ընդամէնը վատթարից խուսափելու միջոց է, որից հակամարտող կողմերը հարկադրաբար օգտւում են, երբ հասել են վատթարի գիտակցմանը եւ ի վիճակի են դրսեւորել քաղաքական կամք ու անհրաժեշտ խիզախութիւն:

Դժբախտաբար Ղարաբաղը շահել է ոչ թէ պատերազմը, այլ ճակատամարտը:

Ինքնախաբէութեամբ Ռուսաստանի կամ որեւէ այլ տէրութեան խաղալիքը դառնալու մոլագարութիւնը դեռեւս որքա՜ն ժամանակ պէտք է լինի հայի կենսակերպը:

Մի՞թէ մեծ խելք է պէտք հասկնալու համար, որ ինչպիսի իշխանութիւն էլ լինի Ռուսաստանում, միեւնոյնն է, նա չի կարող ճանաչել Ղարաբաղի անկախութիւնը, որովհետեւ իր կազմում ունի քսան Ղարաբաղ:

Սիրելի հայրենակիցներ, իշխանութեան ձեզ յայտնի մարմինների կողմից ինձ ներկայացուել է հրաժարականի պահանջ:

*******

Հարց կու տամ քեզի, սիրելի ընթերցող: Կարդալէ ետք  վերեւի մէջբերումները, կը խորհի՞ս թէ զանոնք արտասանողը հայ ազգի դաւաճան մը կրնայ ըլլալ, թէ՝ «մեր պատմութիւնը խորապէս ըմբռնած եւ այդ պատասխանատուութեան գիտակցութեամբ առաջնորդուող պետական մարդը», ինչպէս գրած էինք «Մասիս»ի 18 Հոկտեմբեր, 1997-ի թիւով լոյս տեսած ««Դաւաճաններ», Պուրկիպա եւ Սատաթ» խորագիրը կրող մեր յօդուածով: Հոն կը նշէինք օրինակը Վազգէն Մանուկեանի, որ նախագահի կեցուածքը «կապիտուլացիա» (անձնատուութիւն) կ’որակէր, ինչպէս նաեւ կ’անդրադառնայինք մեր համայնքի կարգ մը թերթերու «անպատասխանատու պոռոտախօս կանչերուն»: Հաւանաբար կը յիշէք, որ օրին ինչպիսի թրքական մակդիրներ փակցուեցան նախագահի անուան: Կը գրէինք նաեւ, որ «անոնք որոնք անգիտակցաբար թէ չարամտօրէն մեր հայրենասիրական զգացումներուն հետ կը խաղան, անոնք կը վնասեն մեր դատին: Ղարաբաղեան հարցի կողքին, Ջաւախքի կամ Թուրքիոյ հայապատկան հողերու արծարծումը այս շրջանին, վնաս կը բերէ մեր դատին: Անոնք որոնք կը փորձեն պղտորել ջուրերը, իրենց ձուկը որսալու համար, անոնք ոչ միայն կը վնասեն, այլեւ կը դաւաճանեն մեր դատին:» Մեր այս կեցուածքին համար, մեզի ալ «շնորհուեցաւ» դաւաճանի մակդիրը եւ «ես կը կրծեմ վիզը այն դաւաճանին» խօսքերով յօդուած ալ լոյս տեսաւ մեր համայնքի թերթերէն մէկուն մէջ:

Դժբախտաբար այսօր նոյն ձեռագիրն է, որ կը մշակուի Հայաստանի մէջ եւ մասամբ ալ սփիւռքի: 1997-ին կինոյի տան հաւաքուածներուն յաջորդները խուժեցին Խորհրդարանէն ներս եւ աւերածութիւններ ըրին: Ճակատի դասալիքները Խորհրդարան խուժեցին եւ անոնց ետին կեցողները կը հաւակնին Հայաստանը առաջնորդե՞լ: Գագիկ Ծառուկեանները շռնթալից ցուցադրականութեամբ կամաւորական խումբ կազմեցին Շուշի մեկնելու եւ օգնելու կենաց-մահու պայքար մղող զինուորներուն, բայց … ճամբան կորսնցուցին: Ասոնք կը հաւակնին Հայաստանը առաջնորդե՞լ: Հայաստանի ազգային-պետական շահերէն ճառողները, որ չվարանեցան Հոկտեմբեր 27 եւ Մարտ 1 իրագործել, դարձեալ կը հաւակնին Հայաստանը առաջնորդե՞լ: Ամբողջ քսանամեակ մը Հայաստանը թալանողները եւ Հայաստանի բանակը 80-ական թուականներու զէնքերով պահողները ու բանակի հաշւոյն հարստացողները, այսօր կը հաւակնին Հայաստանը առաջնորդե՞լ:

Լեւոն Տէր Պետրոսեան իր հրաժարականի առաջին տողով՝ «սիրելի հայրենակիցներ, իշխանութեան ձեզ յայտնի մարմինների կողմից ինձ ներկայացուել է հրաժարականի պահանջ», պատգամ մը ղրկեց ժողովուրդին, որ եթէ տէր չկանգնի իր իրաւունքներուն, որոշ «մարմիններ» իրենց կամքը պիտի պարտադրեն ժողովուրդին վրայ ու ստրկացնեն զայն: Քոչարեան/Սարգսեան օրինակը աչքերնուս առջեւն է: Մեր կրած աղէտի գլխաւոր պատասխանատուները անոնք են: Կ’ուզէ՞ք ենթարկուիլ անոնց լուծին:

Յստակ է, որ մեր ազգի համար շատ ճակատագրական եւ բախտորոշ օրեր կը բոլորենք: Շատ բան անորոշ է եւ ենթակայ ամենօրեայ փոփոխութիւններու: Արտաքին ճակատի վրայ մեր կրած պարտութիւնը պէտք չէ խորանայ ներքին ճակատի պառակտումներով:  Աղէտի ահաւոր հետեւանքներուն պէտք չէ զոհ երթայ Հայաստանի ժողովրդավարացման գործընթացը, որովհետեւ մենք կը մնանք համոզուած, որ այդ է Հայաստանի հզօրացման եւ մեր կորուստներու վերականգնման գլխաւոր գրաւականը: Միայն ժողովրդավար Հայաստան մը պիտի ապահովէ աշխարհացրիւ հայութեան անվերապահ ներդրումը, զարգացնելու եւ հզօրացնելու ոչ միայն Հայաստանը, այլ նաեւ նոյնինքն Սփիւռքը: Մենք ունի՛նք այդ ներուժն ու կարողականութիւնը: Ուրեմն, համոզումով տարածենք այս իրականութիւնը եւ գործենք ա՛յդ գիտակցութեամբ:

 

 

Հարակից Նյութեր

Leave a Comment